Đèn Kéo Quân

Đèn kéo quân là chiếc đèn lồng có bộ phận tự quay bên trong. Thắp một cây nến nhỏ dưới đáy, chờ chừng một phút, vòng hình bóng treo quanh trục bắt đầu chạy và in lên mặt đèn cả một đoàn người, ngựa, cảnh vật nối đuôi nhau. Tên gọi bắt nguồn từ chính cảnh đó: đoàn quân bị kéo đi vòng quanh. Người miền Bắc quen gọi thêm một tên nữa là đèn cù, vì vòng quay gợi hình con cù quay tít.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa đèn kéo quân và mọi loại đèn Trung Thu còn lại nằm ở chỗ nó chuyển động. Đèn ông sao, đèn cá chép, đèn giấy xếp đều đứng yên và chỉ phát sáng. Đèn kéo quân thì vừa sáng vừa kể một câu chuyện chạy vòng tròn, không lặp lại đúng nhịp, xem mãi vẫn thấy khác. Đây là lý do một chiếc đèn nhỏ đặt giữa bàn có thể giữ chân trẻ con hàng chục phút mà không cần âm thanh hay pin.

Loại đèn quay bằng hơi nóng xuất hiện sớm ở Đông Á, thư tịch Trung Hoa gọi là tẩu mã đăng, nghĩa đen là đèn ngựa chạy. Bản Việt Nam gắn với tích Hoàng tử Lục Đức dâng đèn, và điều đáng chú ý là phần hình bóng: người Việt cắt hình theo tích truyện, cảnh làng quê, cảnh học trò, cảnh rước, nên chiếc đèn kéo quân ở ta vừa là đồ chơi vừa là bài học đạo lý cho trẻ trong đêm rằm.

Nhìn vào sơ đồ sẽ thấy chiếc đèn thực chất gồm hai phần rời nhau. Phần vỏ đứng yên gồm khung, mặt đèn và đế. Phần lõi chuyển động gồm tán quay trên nóc, trục thẳng đứng và vòng hình bóng treo quanh trục. Vỏ chỉ có nhiệm vụ làm màn chiếu, còn linh hồn nằm ở phần lõi. Người mua lần đầu nên nhớ điều này: đánh giá một chiếc đèn kéo quân là đánh giá phần lõi, không phải nước sơn bên ngoài.

Đèn kéo quân tại LongDenViet có sáu mặt, khung gỗ hoặc khung tre bọc vải, mặt đèn dùng giấy mờ để bóng hiện rõ nét mà ánh sáng vẫn dịu. Nắp trên là một tấm gỗ cắt hình nan hoa — đó chính là tán quay lộ ra ngoài, bộ phận thường bị nhầm là chi tiết trang trí. Chân đế chạm hoa văn hồi văn, có khe thoáng để không khí đi vào nuôi ngọn nến.

Không có pin, không có mô-tơ, không có nam châm. Chiếc đèn quay bằng đúng một thứ: hơi nóng của ngọn nến. Không khí quanh ngọn lửa nở ra, nhẹ hơn không khí lạnh xung quanh nên bốc thẳng lên nóc đèn. Trên nóc là tán quay có các cánh cắt nghiêng. Luồng khí đi lên đập vào mặt nghiêng ấy, thay vì thoát thẳng ra ngoài thì bị bẻ hướng, và phản lực làm tán xoay tròn. Tán gắn liền với trục, trục kéo theo vòng hình bóng, hình bóng in lên mặt giấy. Cả chuỗi chỉ là nhiệt biến thành chuyển động.

Vì chạy bằng nhiệt nên đèn có nhịp riêng: lúc mới thắp nó đứng yên hoặc nhích từng chút, tới khi cột khí nóng đủ mạnh mới xoay đều. Khoảng thời gian chờ này thường tính bằng chục giây tới hơn một phút, tùy cây nến và tùy chỗ đặt. Nhiều người tưởng đèn hỏng nên thổi tắt ngay lúc đó — thực ra chỉ cần đợi thêm. Ngược lại, đặt đèn ngay dưới quạt hay chỗ gió lùa thì đèn quay giật cục, lúc nhanh lúc chậm, do luồng khí nóng bị thổi lệch khỏi tán.

Ba đoạn video dưới đây quay trực tiếp tại xưởng, không dựng, không tua nhanh. Đây cũng là cách kiểm tra một chiếc đèn kéo quân trước khi mua: bảo người bán quay video lúc đèn đang chạy, xem hình bóng có đi đều một chiều hay không, có bị kẹt rồi giật lại hay không.

Bản chạy điện 220V giải quyết bài toán khác. Ở nhà hàng, quầy lễ tân hay sảnh trưng bày, không ai canh thay nến mỗi hai tiếng, và nhiều nơi cấm lửa hở. Bản điện thay cụm nhiệt bằng một mô-tơ nhỏ kéo trục, cắm điện là chạy suốt buổi với tốc độ không đổi. Đổi lại, mất đi phần thú vị nhất của chiếc đèn cổ truyền là khoảnh khắc đèn tự khởi động khi ngọn nến vừa bén.

Chuyện dân gian kể rằng xưa có kỳ thi làm đèn dâng vua dịp rằm tháng Tám. Trong khi nhiều người đua nhau làm đèn thật lớn, thật lộng lẫy, một người con hiếu thảo tên Lục Đức làm chiếc đèn có các hình người chạy vòng quanh khi thắp nến. Vua hỏi ý nghĩa, chàng thưa rằng những hình ấy nhắc chuyện làm người: kẻ sĩ, người nông, thợ thủ công, người buôn bán, ai cũng có phần việc của mình trong một vòng đời chung, và trên hết là đạo hiếu với cha mẹ. Chiếc đèn được chọn, từ đó thành lệ đêm rằm.

Bản kể có nhiều dị bản theo vùng miền, chi tiết khác nhau nhưng cái lõi thì trùng nhau: vòng quay tượng trưng cho vòng đời và bổn phận, ánh sáng tượng trưng cho điều thiện được soi tỏ. Vì thế người xưa dán lên đèn những cảnh có thứ tự — người đi trước, người theo sau — chứ không phải hình ngẫu nhiên. Trẻ nhỏ ngồi xem đèn quay là được nghe kể chuyện; đó là lớp học vui của đêm Trung Thu.

Ngày nay chiếc đèn còn một vai nữa ngoài đêm rằm. Nhiều gia đình để đèn kéo quân trên kệ như một món trang trí có gốc gác Việt, thắp nến vào dịp Tết hoặc khi có khách. Doanh nghiệp chọn làm quà tặng đối tác vì món quà kể được câu chuyện, khác hẳn những vật phẩm công nghiệp. Trường học và nhà thiếu nhi dùng đèn để dạy trẻ một buổi về đối lưu nhiệt bằng vật thật thay vì hình vẽ trong sách.

Kho hiện có bảy mẫu, chia theo hai trục: khung gỗ hay khung tre bọc vải, và quay bằng nến hay bằng điện. Toàn bộ giá dưới đây là giá lẻ một chiếc, đã lắp sẵn hoàn chỉnh, mỗi chiếc đóng riêng một thùng carton nên vận chuyển xa không móp khung.

Khung tre bọc vải, hai màu đỏ và trắng

Đây là nhóm bán chạy nhất vì đúng cảm giác đèn Trung Thu cổ truyền: sắc đỏ ấm, mặt vải căng đều, thắp nến lên là hình bóng nổi rõ. Có ba cỡ chạy nến là 30cm, 42cm và 52cm, giá lần lượt 485.000đ, 550.000đ và 580.000đ. Chênh lệch giá giữa các cỡ không lớn, nên nếu định để trưng bày ở phòng khách hoặc quầy thu ngân thì lấy thẳng cỡ 52cm sẽ đẹp hơn hẳn: thân đèn cao 52cm, cạnh đáy 38cm, đứng một mình đã đủ thành điểm nhấn.

Khung gỗ — bản dành cho trưng bày và làm quà

Mẫu gỗ 24cm là chiếc nhỏ gọn nhất, cao 24cm, đáy 22cm, giá 450.000đ, hợp để bàn làm việc, kệ sách hoặc làm quà cho một người. Mẫu gỗ 40cm giá 980.000đ là bản cao cấp nhất trong bộ: gỗ màu nâu vân cafe, phần hình bóng lấy theo tranh Đông Hồ nên khi quay là cả một mảng tranh dân gian chuyển động. Đây là mẫu khách hay chọn khi cần một món quà biếu có giá trị văn hoá rõ ràng.

Hai bản chạy điện 220V

Bản điện có ở hai cỡ 42cm giá 850.000đ và 52cm giá 950.000đ, cùng kiểu tre bọc vải đỏ trắng như bản nến. Chọn bản điện khi chiếc đèn phải chạy liên tục nhiều giờ mỗi tối trong suốt mùa lễ, hoặc khi đặt ở nơi có quy định phòng cháy nghiêm ngặt như trung tâm thương mại, sảnh khách sạn, khu vực có trẻ nhỏ chạy nhảy.

Câu hỏi này quyết định trải nghiệm nhiều hơn quyết định ngân sách. Bản nến giữ nguyên cái hay của chiếc đèn cổ: có lửa thật, có mùi nến, có khoảnh khắc chờ đèn khởi động, ánh sáng lay theo ngọn lửa nên hình bóng trên mặt đèn cũng thở theo. Bản điện đổi tất cả những thứ đó lấy sự ổn định và tính tiện dụng.

Gợi ý chọn nhanh. Mua cho gia đình, cho con xem trong đêm rằm, quay video hoặc chụp ảnh: lấy bản nến. Mua cho quán, nhà hàng, khách sạn, sảnh sự kiện phải sáng suốt buổi tối và không được có lửa hở: lấy bản điện. Mua làm quà tặng: bản nến cỡ 24cm hoặc mẫu gỗ 40cm hợp hơn vì người nhận sẽ tự thắp lấy, phần nghi thức thắp đèn mới là món quà thật sự.

Nhà ở, bàn cỗ đêm Trung Thu

Một chiếc cỡ 30cm hoặc 42cm đặt giữa bàn cỗ là đủ. Tắt bớt đèn trần, để đèn kéo quân làm nguồn sáng chính trong khoảng nửa tiếng đầu — đây là lúc trẻ chú ý nhất. Nếu nhà có ban thờ hoặc kệ trang trí cố định, chọn thêm mẫu gỗ 24cm để lại quanh năm.

Quán cà phê, nhà hàng

Với mặt bằng dài, đặt hai tới ba chiếc cỡ 52cm tại các điểm dừng mắt: cửa vào, quầy pha chế, góc chụp ảnh. Không nên rải quá nhiều đèn quay trong một tầm nhìn vì chuyển động sẽ triệt tiêu lẫn nhau. Bản điện phù hợp hơn ở đây do phải chạy từ chiều tới khuya. Có thể phối cùng dây đèn lồng vải treo cao để tạo lớp nền, giữ đèn kéo quân làm điểm nhấn duy nhất có chuyển động — cách phối chi tiết cho mặt bằng ăn uống xem tại hub đèn trang trí nhà hàng và đèn quán cà phê.

Khách sạn, sảnh sự kiện, trung tâm thương mại

Chọn cỡ 52cm bản điện, đặt trên bục cao ngang tầm mắt người đứng, phía sau nên là mảng tường trơn màu tối để hình bóng nổi. Nếu cần số lượng đồng bộ cho nhiều chi nhánh, báo trước số lượng và mốc bàn giao để xưởng gom hàng — chi tiết đặt số lượng lớn ở mục bên dưới. Tham khảo thêm cách bố trí ánh sáng cho không gian lưu trú tại hub đèn khách sạn và resort.

Trường học, nhà thiếu nhi

Chiếc đèn kéo quân là giáo cụ trực quan hiếm có: học sinh nhìn thấy nhiệt biến thành chuyển động ngay trước mắt. Với lớp học có trẻ nhỏ tự do đi lại, nên dùng bản điện hoặc đặt bản nến trong khu vực có giáo viên đứng cạnh. Trường cần nhiều chiếc cho các lớp thì đặt trước ít nhất một tháng vì hàng lắp thủ công, không có sẵn số lượng lớn tức thì.

Quà tặng doanh nghiệp và quà biếu

Xưởng có sẵn hộp giấy đỏ dùng cho các đơn quà tặng — ảnh dưới đây chụp lúc đóng gói thật, không phải ảnh mẫu. Mẫu gỗ 40cm và mẫu tre 42cm là hai lựa chọn thường được chọn nhất cho nhóm này vì cân bằng giữa kích thước hộp và độ bề thế khi mở quà.

Gần như mọi trường hợp đèn không chạy đều nằm trong sáu nguyên nhân dưới đây, và phần lớn tự xử lý được trong vài phút. Nguyên tắc chung: đèn quay nhờ một cột khí nóng đủ mạnh đi đúng vào tán, nên hỏng ở đâu thì cột khí ấy đang bị hụt hoặc bị lệch ở đó.

1. Chưa đợi đủ lâu. Đèn cần thời gian gây dựng cột khí nóng. Thắp xong hãy để yên ít nhất một phút trước khi kết luận.
2. Ngọn nến quá nhỏ hoặc nến đặt lệch tâm. Lửa yếu thì khí nóng yếu. Nến lệch làm luồng khí đi vẹo, chỉ đập vào một phía tán. Đặt nến đúng giữa đế.
3. Trục lắp chưa đúng khớp. Đầu trục phải tì vào điểm đỡ và đứng thẳng, không chạm vào vòng hình bóng hay thành đèn. Nhấc trục ra lắp lại là hết.
4. Vòng hình bóng bị lệch trọng lượng. Một bên nặng hơn sẽ khiến vòng quay được nửa vòng rồi trôi ngược lại. Chỉnh cho các hình cách đều nhau quanh trục.
5. Đặt nơi gió lùa mạnh. Quạt, cửa sổ mở, máy lạnh thổi thẳng đều phá cột khí nóng. Dời đèn vào chỗ khuất gió.
6. Đặt nơi bí hoàn toàn. Ngược lại, hộp kính kín hoặc góc tủ không có khe thoáng sẽ làm nến cháy lụi vì thiếu khí vào. Đèn cần thoáng nhẹ, không cần gió.

Với bản chạy điện, nếu mô-tơ kêu mà đèn không quay thì kiểm tra đúng hai chỗ: trục có bị cấn vào thành đèn không, và vòng hình bóng có bị vướng vào mép giấy không. Trường hợp lắp lại vẫn không chạy, gọi 0989.778.247 để xưởng hướng dẫn hoặc đổi hàng.

Đèn kéo quân bản cổ truyền dùng lửa thật, nên vài thói quen nhỏ sẽ quyết định chiếc đèn dùng được một mùa hay nhiều năm. Nguyên tắc gốc: nến thấp, đế vững, chỗ thoáng, và luôn có người lớn trong tầm mắt khi trẻ đang xem đèn.

Hết mùa, đợi đèn nguội hẳn rồi lấy nến và sáp thừa ra khỏi đế. Lau bụi bằng khăn khô hoặc chổi lông mềm, không xịt nước và không dùng hoá chất tẩy lên mặt giấy. Cất nguyên hình chiếc đèn trong thùng carton ban đầu, không ép dẹp vì tán quay và vòng hình bóng rất dễ cong. Để nơi khô ráo, tránh nền ẩm và ánh nắng chiếu trực tiếp làm giấy giòn. Làm đúng vậy thì mùa sau mở thùng ra là thắp được ngay.

Nhiều phụ huynh và giáo viên muốn làm cùng trẻ một chiếc đèn giấy đơn giản trước khi mua đèn thật. Đây là phần khung sườn để bạn tự làm, đúng nguyên lý và làm được bằng vật liệu bán ở tiệm tạp hoá.

1. Dựng khung. Cắt bìa cứng thành sáu thanh đứng và hai vành trên dưới, dán thành hình lăng trụ sáu cạnh. Chừa khe hở ở chân để không khí đi vào.
2. Dán mặt đèn. Bọc quanh khung bằng giấy can hoặc giấy trắng mỏng. Giấy càng mờ đều thì bóng càng rõ nét.
3. Làm tán quay. Cắt một đĩa giấy cứng, rạch các nan từ mép vào gần tâm rồi bẻ nghiêng đều tất cả các nan về cùng một chiều. Đây là bước quan trọng nhất; nan bẻ lệch chiều thì đèn không quay.
4. Dựng trục. Xuyên một que tăm hoặc que tre mảnh qua tâm tán, đầu dưới tì lên một điểm nhọn cố định để trục xoay tự do với ma sát nhỏ nhất.
5. Treo hình bóng. Cắt hình người, ngựa, cây cối bằng giấy màu sẫm, dán vào một vòng giấy treo quanh trục. Chia hình cách đều nhau để vòng cân.
6. Thắp và chỉnh. Đặt nến thấp vào giữa đáy, chờ khoảng một phút. Chưa quay thì kiểm tra ba thứ theo thứ tự: độ nghiêng của nan tán, độ thẳng của trục, độ cân của vòng hình.

Đèn tự làm bằng giấy có tuổi thọ ngắn và dễ bén lửa hơn hẳn đèn khung gỗ. Nếu định để lâu, trưng bày nơi đông người hoặc tặng ai đó, nên chọn đèn làm sẵn có khung chắc, đế nến cố định và đã thử quay tại xưởng.

Nói ngắn gọn: ba loại kia sinh ra để trẻ cầm đi rước, còn đèn kéo quân sinh ra để mọi người ngồi lại và nhìn. Nhiều nhà mua cả hai nhóm — vài chiếc ông sao hoặc cá chép cho trẻ cầm ngoài sân, một chiếc kéo quân đặt giữa bàn cỗ. Xem thêm đèn ông sao, đèn cá chép và toàn bộ bộ sưu tập đèn Trung Thu.

Đèn kéo quân là hàng lắp thủ công từng chiếc, không phải hàng ép khuôn hàng loạt, nên đơn số lượng lớn cần thời gian gom và thời gian thử quay từng cái. Cách làm việc thực tế: báo số lượng, cỡ đèn, chọn bản nến hay bản điện, mốc ngày cần nhận. Xưởng xác nhận lượng có sẵn và lượng phải làm thêm, rồi báo giá theo đúng số lượng đó. Gọi hoặc nhắn Zalo 0989.778.247, email sales@longdenviet.com.

Đơn quà tặng có thêm phần hộp giấy đỏ kèm quai xách như trong ảnh phía trên. Nếu cần thiệp hoặc thẻ treo riêng theo tên đơn vị, báo trước để xưởng bố trí. Với các đơn giao nhiều địa chỉ khác nhau, gửi trước danh sách để đóng gói tách sẵn theo từng nơi nhận.

LongDenViet là xưởng tại TP.HCM, bán cả lẻ và số lượng lớn. Khách ở thành phố có thể tới xem tận nơi trước khi quyết định: 262/1/93 Phan Anh, Phường Phú Thạnh, Quận Tân Phú, TP.HCM, mở cửa 8h đến 21h các ngày trong tuần. Xem tận nơi là cách chắc chắn nhất để biết chiếc đèn quay có đều hay không, vì đó là thứ ảnh chụp không thể hiện hết.

Khách ở Hà Nội, Đà Nẵng và các tỉnh đặt online rồi nhận qua đơn vị vận chuyển, phí ship tính theo biểu giá của hãng vận chuyển và khu vực nhận. Mỗi chiếc đèn đi trong một thùng carton riêng, giữ nguyên hình dạng đèn chứ không tháo rời, nên nhận hàng là dùng được ngay. Cần tư vấn chọn cỡ hoặc chọn bản nến hay bản điện, gọi 0989.778.247 hoặc nhắn Zalo cùng số, giờ trực từ 8h đến 21h.

Nếu bạn đang trang trí cả một không gian chứ không riêng chiếc đèn kéo quân, xem thêm các nhóm cùng dòng thủ công tại đèn lồng gỗ chạm khắc, đèn lồng Hội An và đèn lồng Tết. Cần đặt riêng theo bản vẽ hoặc theo kích thước không có sẵn, liên hệ trực tiếp để xưởng báo khả năng làm.